Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Nedir?
Hukuki literatürde destekten yoksun kalma tazminatı, bir bireyin yaşamını yitirmesi sonucunda, hayattayken maddi veya hizmet yoluyla yardımda bulunduğu kişilerin bu destekten mahrum kalmaları nedeniyle oluşan ekonomik zararın giderilmesini ifade eder. Bu tazminat türü, ölenin desteğiyle geçimini sağlayan veya sosyal standartlarını koruyan kişilerin, bu ani kayıptan dolayı hayat kalitelerinin düşmesini engellemek amacıyla oluşturulmuş bir maddi tazminat davası kategorisidir.
Dava süreci sadece maddi kayıplarla sınırlı kalmak zorunda değildir. Hak sahipleri, aynı dava çatısı altında yaşadıkları manevi yıkım, acı ve keder için de manevi tazminat talebinde bulunabilirler. Buradaki temel felsefe; vefat eden kişi yaşasaydı yakınlarına nasıl bir ekonomik ve sosyal gelecek sunacak idiyse, bu tazminatla o şartların ölümden sonra da mümkün mertebe sürdürülmesini sağlamaktır.
Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Davasını Kimler Açabilir?
Bu dava türü özü itibarıyla bir maddi tazminat alacağıdır. Dolayısıyla bu haktan yararlanabilmek için en temel şart, vefat eden kişinin sağlığında davacıya somut bir destek sunduğunun belirlenmesidir. Yaşarken herhangi bir yardım ilişkisi bulunmayan birinin ölümü üzerinden maddi tazminat talep edilmesi hukuken kabul görmez. Kimlerin dava açabileceği iki ana grupta incelenir:
1. Vefat Edenden Somut Destek Alan Herkes Bu grupta herhangi bir kan bağı şartı aranmaz. Ölen kişinin sağlığında düzenli olarak yardım ettiği nişanlısı, uzak bir akrabası (amca, dayı, teyze vb.) veya hiçbir akrabalık bağı olmayan bir dostu dahi bu davayı açma hakkına sahiptir. Örneğin, bir kişinin düzenli olarak masraflarını karşıladığı kız arkadaşı, bu desteğin kesilmesi nedeniyle tazminat isteyebilir. Ancak bu kişilerin mahkemede, aralarındaki destek ilişkisini ve bu yardımın sürekliliğini kanıtlamaları şarttır.
2. Eş, Çocuklar ve Anne-Baba (Hukuki Karine Durumu) Hukuk sistemimizde ve Yargıtay kararlarında, belirli aile üyeleri arasında doğal bir destek ilişkisi olduğu varsayılır. Sosyal yaşamın olağan akışı gereği; anne ve babanın çocuklarına, çocukların ebeveynlerine ve eşlerin birbirlerine destek sağladığı peşinen kabul edilir. Bu nedenle bu kişiler, destek aldıklarını ispatlamak zorunda değildirler. Ancak davalı taraf, bu karinenin aksini kanıtlayabilir. Eğer bir baba çocuğuyla hiçbir bağ kurmamışsa, aynı evde yaşamamışsa ve hiçbir şekilde ilgilenmemişse, çocuğun vefatı durumunda bu tazminatı talep edemeyebilir.
Tazminatta “Destek” Kavramının Geniş Anlamı
Vefat edenin geride bıraktığı yakınlarına sunduğu destek sadece nakit para aktarımı olarak düşünülmemelidir. Bu destek farklı formlarda karşımıza çıkabilir:
- Hizmet Yoluyla Destek: Bir ev hanımı, evin genel düzenini sağlayarak, yemek ve temizlik işlerini yürüterek aslında ailesine büyük bir hizmet desteği sunar. Bu kişinin bir kaza veya doktor hatası sonucu vefatı, ailenin bu hizmetlerden mahrum kalması demektir.
- Evlat Desteği: Çocuklar hem ev işlerinde hem de ilerleyen yaşlarda iş hayatında ebeveynlerine yardımcı olurlar. Bu nedenle çocukların kaybında da anne ve baba maddi tazminat isteyebilir.
- Birlikte Yaşam: Nikah bağı olmasa dahi birlikte yaşayan ve birbirine hayatı kolaylaştıran sevgililer arasında da bir destek ilişkisi olduğu kabul edilir.
Tazminatın Kapsamı ve Detayları
1. Manevi Tazminatın Rolü
Maddi kayıpların yanında, ağır bedensel zararlar veya ölüm durumunda yakınların uğradığı ruhsal çöküntü için manevi tazminata karar verilebilir (BK m.56/2). Yargıtay’a göre bu tazminat bir zenginleşme yöntemi olarak görülmemelidir. Amacı, yaşanan trajedinin yarattığı derin üzüntüyü bir nebze hafifletmektir. Miktar belirlenirken olayın oluş şekli, tarafların sosyal ve ekonomik gücü ile kusur oranları titizlikle incelenir.
2. Maddi Tazminatın Hesaplama Parametreleri
Maddi tazminat davasında ispat yükü zarar görendedir. Zararın tam olarak belirlenemediği durumlarda hakim, olayların akışına ve hakkaniyete göre bir miktar tayin eder (BK m.50). Borçlar Kanunu’nun 53. maddesine göre ölüm durumunda istenebilecek kalemler şunlardır:
- Cenaze ve Defin Masrafları: Vefat sonrası yapılan tüm harcamalar.
- Tedavi ve İş Göremezlik Kayıpları: Eğer ölüm hemen gerçekleşmemişse, hastane giderleri ve o süreçteki kazanç kayıpları.
- Destekten Yoksun Kalma Zararı: Vefat edenin tüm çalışma ömrü boyunca sağlaması beklenen katkı. Örneğin, 30 yaşında bir kişi kaza geçirmişse, bilimsel tablolara göre yaşayacağı varsayılan süre (örneğin 44 yıl daha) hesaplanır ve bu süreçte yakınlarına sağlayacağı maddi değer tazminat olarak hüküm altına alınır.
Yetkili Mahkeme ve Yargılama Yeri
Bu davalar genellikle davalının ikametgahında açılsa da, haksız fiillerden (trafik kazası, iş kazası vb.) kaynaklanan ölümlerde davacıya farklı seçenekler sunulur. Davacı şu yerlerdeki mahkemeleri tercih edebilir:
- Haksız fiilin işlendiği yer.
- Zararın fiilen meydana geldiği yer.
- Zarar görenin kendi yerleşim yeri.
Örneğin; Şişli’de gerçekleşen bir kazada vefat eden kişinin Bakırköy’de oturan eşi, dilerse Şişli (Çağlayan), dilerse kendi oturduğu yer (Bakırköy), dilerse de kazaya sebep olan kişinin ikamet ettiği bölge adliyesinde dava açabilir.
Zamanaşımı Süreleri
Tazminat talebi için temel süre, zararın ve sorumlunun öğrenildiği tarihten itibaren 2 yıldır. Ancak olay üzerinden 10 yıl geçmişse hak tamamen zamanaşımına uğrar. Eğer olay bir suç kapsamına giriyorsa (örneğin taksirle öldürme), ceza hukukundaki daha uzun olan ceza zamanaşımı süreleri tazminat davası için de geçerli olur.
Emsal Yargıtay Kararlarından Önemli Başlıklar
- Güncel Tablo Kullanımı: Yargıtay, tazminat hesaplarında artık eski Fransız tabloları yerine, Türkiye gerçeklerini yansıtan TRH-2010 Ulusal Mortalite Tablosu‘nun kullanılmasını zorunlu tutmaktadır.
- Payların Bağımsızlığı: Bir hak sahibinin dava açmaması, onun alacağı payın diğerlerine geçeceği anlamına gelmez. Her paydaşın hakkı ayrı hesaplanır.
- Bekarlık ve Evlilik Dönemi: Tazminat hesaplanırken ölen kişinin hayatındaki aşamalar (bekarlık, evlilik, çocuk sahibi olma) dikkate alınmalıdır. Kişinin evlenince anne-babasına ayıracağı payın azalacağı varsayılarak kademeli hesaplama yapılmalıdır.
- Sosyal Güvenlik Hakları: SGK’nın anneye maaş bağlamamış olması, annenin tazminat hakkını yok etmez. Evladın bayram ziyareti, evdeki yardımı veya manevi varlığı bile “maddi destek” kapsamında değerlendirilerek tazminata konu edilebilir.
